In de polders van de Biesbosch in Werkendam runt akkerbouwer Marijn Vermuë samen met zijn vader een veelzijdig akkerbouwbedrijf van zo’n negentig hectare. Hij teelt onder andere suikerbieten, frietaardappelen, rode uien, wintergranen (tarwe en gerst) en sperziebonen. De laatste jaren is hij intensief bezig met het aanpakken van een steeds urgenter probleem: bodemverdichting. Samen met Roger Braspenning van Imants vertelt hij hoe ze dit aanpakken, wat het kost, en vooral: wat het oplevert.
Roger Braspenning reist als adviseur van fabrikant Imants uit Reusel het hele jaar door het land. Met een penetrometer in de achterbak prikt hij letterlijk door de grondlagen heen. “Op de meeste percelen kom je tussen de dertig en zestig centimeter een storende laag tegen”, vertelt hij. “Het lijkt soms alsof het beton is. Het wortelstelsel kan er niet doorheen en water ook niet. Bodemverdichting is een sluipend probleem.”
Volgens Braspenning is het probleem de laatste tien jaar dieper komen te liggen. “Waar het vroeger vaak op 30 of 35 centimeter zat, treffen we het nu op 45 tot soms zelfs 60 centimeter diepte aan. Dat komt onder meer door zwaardere oogstmachines en er moet vaak onder nattere omstandigheden worden geoogst.”
Ook de bouwvoor zelf heeft het zwaar te verduren. Doordat er vaak maar weinig tijd is tussen nat weer en zaai- of oogstmomenten, wordt de grond steeds vaker op suboptimale momenten bereden. “Elke keer dat je net iets te vroeg het land op gaat, duw je de structuur dieper in elkaar”, zegt Braspenning. “Hoe dieper de bodemverdichting optreedt, hoe moeilijker het kan worden hersteld.”
Water blijft staan
Volgens akkerbouwer Marijn Vermuë is het niet zo dat landbouwmachines de afgelopen vijftien jaar veel zwaarder zijn geworden. Wat wél veranderd is, is wat diezelfde machines nu kunnen. “Neem een moderne rooier”, zegt hij. “Als je daarmee langer kunt reinigen, kun je ook langer blijven rooien, zelfs bij nattere omstandigheden. Vroeger was het simpel: als het te nat werd, moest je stoppen. Nu kun je langer door.” Die toegenomen capaciteit heeft echter ook een keerzijde. Doordat je langer kunt blijven rijden, werk je ook op de kwetsbare plekken in het perceel. Dit zijn plekken waar al wat bodemverdichting zit en waar water sowieso moeilijk wegloopt. Juist daar verergert de situatie. “De slechte plekken worden steeds slechter, omdat die telkens opnieuw worden belast. De goede stukken blijven goed, of herstellen zich nog wel, maar op die lage, natte plekken stapelt de ellende zich op. Daar komt al het water samen, zeker bij zware neerslag, en dat zorgt voor nog meer verstoring.”
Het stelt boeren voor een lastige keuze: ga je oogsten omdat het moet, om je rekeningen te kunnen betalen, of houd je vast aan een langetermijnvisie, waarin bodemgezondheid centraal staat?
Graven van profielkuilen
Het graven van profielkuilen gaf duidelijkheid over de bodemopbouw van dit perceel. Onder een kleilaag van ongeveer vijftig centimeter bleek een verdichte laag te liggen. Deze laag is waarschijnlijk het gevolg van jarenlange bodemverdichting door mechanisatie, of eeuwen geleden ontstaan door natuurlijke processen. Deze storende laag blokkeerde de capillaire werking: water kon niet goed wegzakken en wortels konden niet doordringen tot de diepere, vochtige lagen. “Je denkt eerst: het ligt aan het weer. Maar uiteindelijk zit het gewoon in de bodemstructuur. Die bepaalt of een gewas slaagt of faalt.” De dikte van de kleilaag varieert op dit bedrijf van dertig centimeter tot meer dan een meter. Daaronder bevindt zich grof zand. Waar de kleilaag maar beperkt is, vond meer verdroging plaats. Het doel werd duidelijk: werken aan een gelijkmatigere bodemstructuur en een betere vochtverdeling in het hele bodemprofiel. Alleen zo kunnen gewassen zowel in natte als droge omstandigheden voldoende groeien.
De akkerbouwer besloot niet langer pleisters te plakken, maar rigoureus te werk te gaan. “Het heeft geen zin om alleen met bandendruk te werken als je basis niet klopt. Daarom zijn we begonnen met het opstellen van een plan: waar zit de bodemverdichting precies, hoe diep, en wat is de opbouw van de bodem? De volgende stap bestond uit een bewerkingstraject per perceel. Hierbij wilden we de grond egaliseren en licht rondleggen, zodat water beter kon infiltreren en afwateren. Daarnaast hebben we de klei- en zandlagen gemengd tot een diepte van zestig centimeter, om de capillaire werking te verbeteren. Tot slot was het doel om een storingsvrij bodemprofiel te creëren, zonder harde overgangen tussen de verschillende lagen.”
De twee kaarten geven een goed beeld van de verschillen in de bodem. De verbeterde bodemstructuur levert indirect winst op met als belangrijkste resultaat: gelijkmatigere groei.
Gefaseerde grondbewerking
De grondbewerking wordt uitgevoerd volgens een gefaseerde aanpak, waarbij precisie en maatwerk per perceel centraal staan. De werkzaamheden worden volledig gps-gestuurd uitgevoerd met geavanceerde machines, op basis van bodemprofielgegevens en vooraf gegenereerde taakkaarten. De werkwijze start met het graven van profielkuilen, om de verticale opbouw van de bodem (klei-, leem- en zandlagen) per perceel te bepalen. Op basis van deze profielanalyses wordt een bewerkingsplan opgesteld. In hogergelegen gebieden wordt diepgeploegd met als doel het grove zand boven te ploegen. Daarna volgt het kilveren, waarbij met een gps-gestuurde kilverbak zand vanuit de hoge naar de lage bodemdelen wordt verplaatst om oppervlakkige afwatering te optimaliseren. Aansluitend wordt de grond voorbewerkt met een woeler, om de bodem los te maken zonder menging van lagen.
Een belangrijke grondbewerking is het diepspitten tot tachtig centimeter diepte, uitgevoerd met een Imants 68SX290PL diepspitter, voorzien van een kooirol. Deze machine mengt zand- en kleilagen actief over de volledige werkbreedte, volgens een vooraf gesimuleerd mengschema. De locatie en intensiteit van de bewerking zou in de toekomst ook nog bepaald kunnen worden op basis van gps-kaarten en perceelsdata. “Bij ons was dat mengen belangrijk”, legt de akkerbouwer uit. “Omdat we met klei op zand zitten, willen we de overgang van lagen minder scherp maken. Je krijgt zo een homogener profiel, waarin wortels gemakkelijker doorgroeien en het water beter zakt.”
Braspenning benadrukt dat het selecteren van de juiste machine maatwerk is: “De diepspitter die we hier inzetten werkt over de volledige breedte en zorgt voor actieve menging van bodemmateriaal. Dat verschilt fundamenteel van een woeler, die verticaal snijdt, of een ploeg, die horizontaal keert. De keuze voor een bepaald werktuig hangt af van de lokale bodemgesteldheid, de gewenste bodemstructuur en het teeltsysteem.”
Groenbemester als sleutel tot behoud
Na het bewerken van de grond is het volgens Vermuë zaak om de bodemstructuur te ‘vangen’ met een groenbemester. “De machine maakt het los, maar de het wortelstelsel moet het vasthouden”, zegt hij. Er wordt bewust gekozen voor soorten die diep wortelen en structuur aanbrengen. “De groenbemester groeit meteen in de nieuw bewerkte laag. Dat is belangrijk om de capillaire werking te herstellen en het bodemleven weer op gang te brengen.”
Braspenning vult aan: “Je moet zo’n bewerking zien als een reset. Daarna bouw je opnieuw aan een stabiele bodem. Wie dan met zware machines of zonder groenbemesters doorgaat, is binnen een paar jaar weer terug bij af.”
Rekensom
De hele bewerking – diepploegen, kilveren, woelen, diepspitten – kost rond de drieduizend euro per hectare. Een stevig bedrag, maar volgens de akkerbouwer goed te verantwoorden. “Op de slechte plekken in het perceel haalden we voorheen tien tot vijftien procent minder opbrengst. Soms zelfs meer. Daar verdien je het dus zo terug.” Bovendien levert de verbeterde bodemstructuur ook indirecte winst op: minder uitspoeling, betere benutting van meststoffen, minder stressgevoelige gewassen en gelijkmatigere groei. “Het zijn de kleine verschillen die optellen”, zegt Vermuë. “En als je die slechte stukken goed krijgt, stijgt de gemiddelde opbrengst én daalt je kostprijs per ton.”
Geen standaardrecept
Hoewel de werkwijze inmiddels zijn waarde heeft bewezen, benadrukken zowel Vermuë als Braspenning dat er geen standaardrecept bestaat. Deze aanpak is niet zomaar éénop- één toe te passen op elk perceel of in elke regio. Elke grondsoort, bedrijfsvoering en ligging vraagt om maatwerk. “Op andere grondsoorten kan de werkwijze heel anders zijn”, legt Braspenning uit. “Het draait om inzicht in wat er onder je voeten zit.”
Betere opkomst
De akkerbouwer is inmiddels overtuigd van de kracht van deze aanpak. “We gaan dit op termijn op al onze percelen toepassen. Maar we doen het gefaseerd. Elk jaar pakken we een paar stukken aan. Eén keer goed uitvoeren en dan twintig jaar profijt, dat is het doel.” De praktijkresultaten onderstrepen voor hem dat dit de juiste weg is. “Neem het natte seizoen vorig jaar: op de percelen die al hersteld zijn, konden we eerder het land op, was de opkomst beter en zagen we aanzienlijk minder structuurschade. Dan weet je dat je een goede beslissing hebt genomen. Het moet in één keer goed zijn. Als je het goed aanpakt, werk je aan structurele opbrengstverbetering en meer weerbaarheid tegen extremen.”
Tekst: Annelies Bakker
Beeld: Annelies Bakker en Marijn Vermuë
