Er is geen systeem dat altijd wint

Hoe korter hoe mooier. Dat is tegenwoordig vaak de gedachte bij het inkuilen van gras. Kort gras laat zich beter verdichten in de kuil en dat helpt de conservering. Maar betekent dit automatisch dat alles gehakseld moet worden? Uit Duits onderzoek blijkt van niet. Onder bepaalde omstandigheden is hakselen het meest efficiënt, maar in veel situaties is een kortsnijdende opraapwagen aantrekkelijker. Soms blijkt juist een combinatie van beide systemen de voordeligste oplossing.

“Hoe korter het product, hoe beter het verdicht in de kuil”, zegt Wilko Elkink, Landmanager Nederland bij Pöttinger. “Maar te kort is ook niet goed. Het voer moet voldoende structuur houden om de pens te prikkelen. Als het bijna stof wordt, schiet je je doel voorbij.” Hakselaars snijden van oudsher het kortst, maar moderne opraapwagens komen steeds dichter in de buurt. Volgens Elkink is de snijlengte van kortsnijdende opraapwagens inmiddels ruim voldoende voor een goede inkuilkwaliteit.

Een proef van de Landwirtschaftskammer Nordrhein-Westfalen ondersteunt dat beeld. Daarin werd een veldhakselaar met een snijlengte van 17 millimeter vergeleken met een kortsnijdende opraapwagen. Met de opraapwagen werd de gewenste dichtheid in de sleufsilo gehaald. Ook werden geen duidelijke verschillen gevonden in silagekwaliteit, deeltjesgrootte in het totale TMR-rantsoen of melkproductie. En dat laatste, daar draait het uiteindelijk om.

Onderzoek met twee systemen

Om de verschillen tussen hakselen en oprapen beter in beeld te krijgen, verwijst Elkink naar twee Duitse onderzoeken. In een studie van HBLFA Francisco Josephinum in Wieselburg, uitgevoerd in opdracht van Pöttinger, werd inkuilen met de kortsnijdende JUMBO-opraapwagen vergeleken met inkuilen met een zelfrijdende Claas Jaguar 950 veldhakselaar van 430 kW (570 pk). De hakselaar stond ingesteld op 17 millimeter. Daartegenover stonden twee Fendt 942-trekkers van 305 kW (400 pk) met twee Pöttinger JUMBO-opraapwagens: een JUMBO 7450 met een theoretische snijlengte van 34 millimeter en een JUMBO 8450 met 25 millimeter.

Het doel was niet alleen om te meten welk systeem het snelst werkte. De onderzoekers keken ook naar brandstofverbruik, vermogensbehoefte, beladingsdichtheid, verdichtbaarheid in de sleufsilo, snijlengte en totale kosten. Voor de proef in Veilsdorf werd dertig hectare blijvend grasland gebruikt. De gemiddelde opbrengst was 3,2 ton droge stof per hectare. De afstand van veld tot erf bedroeg 3,1 kilometer.

Meer vermogen, maar ook meer dichtheid

Een kortere snede vraagt extra energie. Dat bleek ook in de proef. De JUMBO met 25 millimeter vroeg meer vermogen dan de uitvoering met 34 millimeter. Toch bleef dat verschil beperkt: een ongeveer dertig procent kortere snede vroeg circa vijftien procent meer vermogen. Daar stond een voordeel tegenover. Het aandeel korte deeltjes nam toe en het aandeel lange delen boven tachtig millimeter nam af. Daardoor kon het gras dichter in de wagen worden geladen en later gemakkelijker in de sleufsilo worden verdicht.

Op het veld, met royale zwaden met gemiddeld 4,5 kilogram droge stof per strekkende meter, bereikten de opraapwagens een hogere massastroom dan de veldhakselaar. De JUMBO met 34 millimeter haalde ongeveer vijftig ton droge stof per uur. De uitvoering met 25 millimeter kwam uit op iets minder dan 48 ton. De veldhakselaar verwerkte in deze proef ongeveer 31 ton droge stof per uur.

Volgens Elkink heeft de opraapwagen daarbij een praktisch voordeel. De chauffeur kan de rijsnelheid gemakkelijker aanpassen aan de hoeveelheid gras in het zwad. Vooral bij lichtere, zwaardere of onregelmatige zwaden is dat gunstig. Ook de beladingsdichtheid viel gunstig uit voor de nieuwere JUMBO 8000-serie. Bij een vergelijkbaar drogestofgehalte kon meer materiaal per kubieke meter worden meegenomen. Dat betekent minder transportbewegingen.

Het risico dat een opraapwagen te vol wordt gestouwd en in bonken lost, ziet Elkink bij een juiste instelling als klein. “Zet je de wagen op automatisch vullen, dan wordt hij egaal gevuld en lost hij ook weer mooi.”

Brandstof en afstand bepalen veel

Een opvallend verschil zat in het dieselverbruik. Bij een veld-erfafstand van 3,1 kilometer verbruikten de opraapwagens ongeveer drie tot iets meer dan drie liter diesel per ton droge stof. De hakselketen kwam uit op ruim zes liter. Daarmee lag het verbruik van de hakselketen bijna twee keer zo hoog.

De afstand tot het erf speelt hierbij een grote rol. De veldhakselaar blijft op het perceel, terwijl silagewagens heen en weer rijden. De opraapwagen moet zelf oogsten én transporteren. Wordt de afstand groter, dan besteedt de opraapwagen meer tijd aan rijden en minder aan laden. Bij grote percelen en lange afstanden kan de hakselaar zijn hoge capaciteit beter benutten, maar alleen als er genoeg transportwagens en chauffeurs beschikbaar zijn.

Daar zit meteen een belangrijk organisatorisch verschil. Een hakselketen kan een hoge hectarecapaciteit halen, maar alleen wanneer de logistiek klopt. Zodra een transportwagen te laat terug is, staat de hakselaar stil. Bij grotere afstanden zijn dus extra trekkers, wagens en mensen nodig. De opraapwagen is eenvoudiger te organiseren: iedere combinatie laadt, vervoert en lost zelfstandig.

Personeel wordt steeds belangrijker

Volgens Elkink speelt personeel een steeds grotere rol in de keuze. “In gebieden met veel mais hebben loonwerkers vaak al een hakselcombinatie. Dan was de stap naar gras hakselen klein. Toch zie je beweging. De extra arbeid en de extra brandstof maken het in veel gevallen minder aantrekkelijk om met de hakselaar het gras in te gaan. Bovendien wordt het lastiger om goede chauffeurs te vinden. Met een hakselcombinatie heb je minimaal vier personen nodig. Inkuilen met de opraapwagen kan vanaf twee personen.”

Ook economisch kwam de opraapwagen in veel situaties gunstig uit. In de Duitse studie zijn alle machinekosten meegenomen, zoals afschrijving, levensduur, stalling, verzekering, onderhoud, reparaties en personeelskosten. De zelfrijdende veldhakselaar kostte ongeveer 182 euro per uur. Iedere trekker met silagewagen van veertig kubieke meter kwam daar met circa 82,70 euro per uur bovenop. Een kortsnijdende opraapwagen met een trekker van 305 kW kostte ongeveer 142 euro per uur. Deze bedragen zijn exclusief diesel.

Bij korte veld-erfafstanden was de opraapwagen duidelijk goedkoper. Volgens de modelberekeningen kon de besparing onder gunstige omstandigheden oplopen tot 52 procent. Afhankelijk van perceelsgrootte, opbrengst, dieselprijs en organisatie bleef het kostenvoordeel bestaan tot ongeveer tien à dertien kilometer. Kleine percelen pakken extra nadelig uit voor de hakselketen, omdat de hakselaar en transportwagens vaker moeten keren en verplaatsen. Ook bij lage opbrengsten en lichte zwaden reageert de opraapwagen gunstiger.

Combineren kan het voordeligst zijn

Een tweede Duits onderzoek waar Elkink over beschikt, een bachelorscriptie, keek naar een melkveebedrijf met vijftig hectare grasland, verdeeld over 24 percelen. De percelen varieerden van 0,25 tot 6,5 hectare en lagen tussen vijftig meter en 8,2 kilometer van het erf. Als al het gras met een hakselketen werd geoogst, kwamen de berekende kosten uit op 4.220 euro. Volledig werken met een kortsnijdende opraapwagen kostte 3.075 euro. De goedkoopste oplossing was echter een combinatie van beide systemen, met gemiddeld 2.990 euro.

In het laatste geval werd de hakselaar vooral ingezet op grotere percelen met hoge opbrengsten en langere transportafstanden. De opraapwagen deed het meeste werk op kleinere en dichterbij gelegen percelen. Zo werden de sterke punten van beide systemen gecombineerd.

Ook de bedrijfszekerheid telt mee. Valt de veldhakselaar uit, dan ligt de hele keten stil. Valt één van twee opraapwagens uit, dan kan de andere blijven rijden. De conclusie is daarom duidelijk: er is geen systeem dat altijd wint. Hakselen blijft sterk op grote, productieve percelen met goed georganiseerde logistiek. De kortsnijdende opraapwagen blinkt uit bij korte afstanden, kleinere percelen, lagere personeelsbezetting en behoefte aan flexibiliteit.

Conclusie uit de onderzoeken

Onderwerp	Conclusie
Capaciteit	Twee opraapwagens verwerken meer gras per uur dan een combinatie van hakselaar met twee silagewagens. Zeker bij minder grasopbrengst is een opraapwagen efficiënter.
Silagekwaliteit	De hakselaar blijft in het voordeel bij zeer korte snijlengte en maximale verdichting, maar de kortsnijwagen levert een goede snijkwaliteit en kan een hogere laaddichtheid en betere kuildichtheid bereiken. In proeven werden geen significante verschillen gevonden in silagekwaliteit, TMR-partikelgrootte of melkproductie.
Kosten, diesel en arbeid	De opraapwagen is economisch aantrekkelijker door minder arbeidsbehoefte bij gelijke capaciteit, lagere aanschafkosten en lager energie-/dieselverbruik. Bij veld-kuil-afstanden tot circa 10-13 kilometer kan de opraapwagen de oogstkosten sustantieel verlagen.
Organisatie en arbeidsgemak	De opraapwagen vraagt minder organisatorische afstemming en kent minder stilstand. De hakseltrein is gevoeliger voor wachttijden wanneer het aantal silagewagens niet goed is afgestemd. De opraapwagen is bovendien flexibel inzetbaar bij beperkte kuilcapaciteit, wisselende afstanden, lastige percelen, hellingen en obstakels, en kan ook goed gecombineerd worden met een hakseltrein.

Tekst: Gerben Hofman
Beeld: Pöttinger